Optimizasyon vs. İnsan
1900’lerin başında Taylor ile başlayan “scientific management” yaklaşımına göre çalışanlar sadece mühendisler tarafından tasarlanmış ve optimize edilmiş süreçlerin parçası olarak işlerini yapmalıdır. Şirket operasyonlarında etkinlik ve verimlilik artışını amaçlayan bu yaklaşımda çalışanların psikolojik ve sosyal ihtiyaçları düşünülmeden birer makine gibi değerlendirilirler. İnsan ilişkilerini dikkate alan yaklaşımlar 1930’lardan itibaren şirketlerin gündemine girmeye başladı. Western Electric, parça başına ücret ve performans hedefi yaklaşımını gevşeterek gelişme kaydederken, Harvard Business School’dan Elton Mayo konu ile ilgili yaptığı çalışmaların sonucunda çalışanların beklentilerini şöyle değerlendirmiş;
“Diğer çalışanlarla ilişki kurmak, işleri önemliymiş gibi hissetmek ve kararlara dahil olmak istediler. Bu koşullar karşılandığında, işçilerin performansı fırladı; olmadıklarında düştü”
Bu 2 bakış açısı üniversitede yönetim dersi alan herkesin hatırlayacağı Douglas McGregor’un X ve Y teorilerinde hayat bulmuştur. X teorisine göre insanlar çalışmayı sevmez, sorumluluktan kaçınır ve fazla azimli değildir. İnsanların etkili bir biçimde çalıştırılabilmesi için yakın denetime ihtiyaç vardır. Y teorisine göre çalışanlar işten keyif alır, çalışanlar sorumluluk sahibidir ve kendilerini yönetebilecek kabiliyete sahiptir.
X ve Y teorilerini bir sarkacın arasında hareket ettiği 2 farklı uç nokta olarak değerlendirirsek, son 100 yıldır her iki uç noktaya yaklaşan dönemler ve uygulamalara şahit olduk. Aşağıda paylaştığım makalede konu ile ilgili çok ilginç bir tespit var. Yapay zeka kullanılarak işlerin planlama ve kontrol temelli optimizasyonu çalışmaları ile 1900’lerin başında Taylor’ın çalışmaları arasında paralellik kuruyor. Örnek olarak Amazon’da depoda çalışan 125.000 çalışanın sipariş hazırlama hedef sürelerinin bir algoritma tarfından belirlendiği ve bu hedefe uyulmadığı taktirde yine sistem tarafından uyarıldığı belirtiliyor. 3 uyarı işten atılma sebebi ama en azından işten çıkarma kararını sistem değil, yönetici veriyor, şimdilik…
Çalışana olan bakış açısı, şirketten şirkete göre hatta aynı şirkette yöneticiye göre değişebiliyor. Sadece X veya Y teorisinin doğru olduğunu söylemek mümkün değil. Her ikisinin dengede olduğu bir bakış açısı daha iyi sonuçlar verecektir. Bu bakış açısına zemin hazırlamak adına şirket operasyonlarının optimizasyon çalışmaları sırasında bu işi gerçekleştirecek olan insanın psikolojik ve sosyal ihtiyaçlarının olduğunu dikkate almalıyız.
https://hbr.org/2020/09/stop-overengineering-people-management